हांखो सिनायथि:- हांखोआ जाबाय मेगनजों नुनाय महराव लिरनो बाहायनाय रिंसारथिनि नेरसोन। हांखोआ सोदोबनि सिफाय जानाय बयनिख्रुइबो दुइसिन महर। बर’ रावाव सोदोब दानायाव मोननै रोखोमनि हांखो बाहायनाय जायो। बेफोर जाबाय-
- गारां हांखो आरो
- खौरां हांखो
गारां हांखो:- गारां हांखोआ जायखि जाया सोदोबनि गोनांथार बाहागो। गारां हांखो गैयाब्ला एबा दाजाबफायालासे सोदोब दानो हाया। रिंसार बोनाय बेलायाव गारां हांखोआ रावनिबो हेफाजाब लायाबालानो उदाङै रिंसार जायो। मोनसे ओंथि गोनां सोदोबाव मोनसे एबा बेनिख्रुइ बांसिन गारां हांखो थानो हागौ।
बर’ रावाव गासै मोन 11 गारां हांखोफोर दङ। बेफोर जाबाय:
अ आ इ ई
उ ऊ ऋ
ए ऐ ओ औ
बर’ रावनि खाथि खाथि मोननै गारां हांखो दाजाबनो हायो। बेखौ गारांनै बुंनाय जायो। बर’ रावनि गारांनै हांखो जथाय (Diphthong) फोरा जाबाय – ओइ (ऐ) आरो ओउ (औ)
गारां हांखोनि नैथि महर:- सोदोब दानायाव गारां हांखोनि गुबै महरा जवाबालानो बेफोरनि नैथि महरखौसो सोदोब दानायाव बाहायनाय जायो। सोदोब दानायाव (गारां हांखोनि) बाहाय जानाय बेफोर महरखौनो नैथि महर बुंनाय जायो। बर’ रावनि गारां हांखोनि नैथि महरफोरा जादों-

खौरां हांखो:- खौरां हांखोआ गारां हांखोजों जथायना सोदोब दानायाव हेफाजाब होयो।बेयो गाव हारसिङै सोदोब दानो हाया। खौरां हांखोनि |ङ| हांखोआ गावनि नैथि महर दङ’। बेयो जाबाय|•| बर’ रावनि खौरां हांखोआ गासै 40 (ब्रैजि) । बेफोर जाबाय –

रिंसारथि आरो हांखो:- बर’ रावजों लिरनाय समाव गोबां हांखोफोरखौनो बाहायनायखौनौ जों नुनो मोनो। नाथाय बेफोरनि गेजेराव रिंसारथि नंजोबा एबा रिंसारथिनि गुन गोनां नंजोबा। संस्क्रृट रावनि ऋ खौ बर’ रावाव ऋ महरै रिंसार होआलासेनो रि महरखौसो रिंसार होनाय खोनायो। बर’रावाव इ आरो ई , उ आरो ऊ नि जेबो फाराग गैया। इ आरो उ आनो मोननैखौबो फोरमायो। च, छ, श, ष, स, नि थाखाय मोनसेल’स’खौ बाहायनाय जायो। बेबादिनो गाड़ी सोदोबाव ड़ लिरोब्लाबो ड़ महरै रिंसार होआ लासेनो र महरैसौ रिंसार होनाय खोनानो मोनो। गाहायाव बर’ रावाव बाहायनाय रिंसारथि आरो हांखोफोरखौ फोरमायना होनाय जाबाय-

